Toplantıda duyup not aldığım cümle şöyleydi; “Bu fikir çok iyi ama biz bunu yapamayız.” Cümle orada bitti, herkes başka bir konuya geçti. Ama o cümle bende kaldı. Çünkü o cümlenin içinde hem fikrin ölüm anı hem de bir yapısal sorun gizliydi.
Yıllar içinde onlarca kurucuyla çalışırken bu sahneye defalarca kez tanık oldum. O parlak fikir doğuyor, herkes heyecanlanıyor, sonra sessizlik çöküyor. “Kim yapacak?” sorusu havada kalıyor. Fikir bazen not alınıyor, o da eğer şanslıysa. Çoğu zaman not defterine bile ulaşamadan buharlaşıyor. Bir hafta sonra kimse o fikirden bahsetmiyor.
Yalnız Dahi Miti
Yaratıcılık denince aklımıza hep bir kişi gelir. Bir deha, bir gecede bir şeyi keşfeder, dünya değişir. Newton’un elması. Einstein’ın tren düşüncesi. Steve Jobs’un garajı.
Bu hikayeler güzel ama yanlış.
Keith Sawyer, Group Genius adlı kitabında bu miti yerle bir ediyor. Argümanı basit ama keskin; yaratıcılık neredeyse hiçbir zaman bireysel değildir. Bize “bireysel deha” olarak sunulan buluşların arkasında yıllara yayılan sohbetler, itirazlar, küçük katkılar ve revizeler var. Fikir tek bir kafada doğmuyor; grup zekasıyla doğuyor.
Bunu kendi çalışma hayatımda sürekli görüyorum. En güçlü fikirler toplantıda birinin söylediği yarım cümleden çıkıyor. Birisi “bu olmaz ama…” diye başlıyor, diğeri “ya şöyle yapsak?” diyor, üçüncü kişi o cümleyi alıp bambaşka bir yere taşıyor. Sonuçta ortaya çıkan fikir, masadaki hiç kimsenin tek başına düşünemeyeceği bir şey oluyor.
Bir restoran markası için çalışıyorduk. Kurucu “benim vizyonum net” diyordu. Ama o vizyonu ekibine anlatamıyordu; çünkü vizyon kafasındaydı, dışarıya çıkamıyordu. Birlikte oturup konuşmaya başladığımızda, kurucunun kafasındaki vizyon ile ekibin anladığı vizyon arasında uçurum olduğunu gördük. Ve asıl ilginç olan şuydu; o uçurumu kapatma sürecinde ikisinden de farklı, ikisinden de zengin üçüncü bir vizyon doğdu. Hiç kimse tek başına o noktaya gelemezdi, grup birlikte konuşunca oraya vardı.
Bu sürecin işlemesi için bir koşul var; ortamın buna izin vermesi. Ve çoğu iş ortamı buna izin vermiyor.
“Hayır, Ama” Refleksi
Doğaçlama tiyatroda altın bir kural vardır; “Evet, ve…” Sahne partnerinin söylediği her şeyi kabul et ve üzerine bir şey ekle. Bu kural yaratıcı akışın devam etmesini sağlıyor. Bir kişi “Bu bir gemi” dediğinde diğeri “Hayır, bu bir kutu” derse sahne çöker. Ama “Evet, ve fırtına yaklaşıyor” derse hikaye büyür.
İş dünyasında çoğunlukla “Hayır, ama” refleksi işler. “Güzel fikir ama bütçemiz yok.” “İyi düşünmüşsün ama zamanımız yetmez.” “Olabilir ama önce şunu halletmemiz lazım.” Her “hayır, ama” bir kapıyı kapatıyor. Ve birkaç kapı kapandıktan sonra insanlar kapı açmayı bırakıyor.
Bir müşterimle çalışırken bunu çok net gördüm. Ekipte çok zeki insanlar vardı. Ama toplantılarda kimse yeni bir şey söylemiyordu. Herkes güvenli cümleler kuruyordu. Sordum: “Neden kimse farklı bir şey önermedi?” Sessizlik oldu. Sonra birisi söz aldı, “Çünkü son üç toplantıda her önerim ‘ama’yla karşılandı. Artık önermiyorum.”
Bu bir kişilik sorunu değil. Bu bir ortam sorunu. Yaratıcılık cesaret ister, cesaret güvenli bir alan ister. Alan güvenli değilse, fikirler doğmadan ölür.
Birlikte Akış
Sawyer’ın en güçlü kavramlarından biri “group flow”; birlikte akış. Tıpkı bir jazz grubunun sahne üzerinde birbirini dinleyerek, birbirinin notalarına cevap vererek yarattığı müzik gibi. Kimse tek başına çalmıyor ama herkesin solo’su var. Yapı var ama yapı esnek. Kurallar var ama kurallar doğaçlamaya alan açıyor.
Bu akışın oluşması için birkaç şey gerekiyor.
Eşit söz hakkı. Hiyerarşi yaratıcılığın en büyük düşmanı. “Patron ne derse o olur” ortamında kimse risk almaz. Jazz grubunda şef yoktur; herkes dinler ve katkıda bulunur.
Yapıcı sürtünme. İyi fikirler çatışmalardan doğar. İki farklı bakış açısı çarpıştığında ikisinin de tek başına üretemeyeceği üçüncü bir şey ortaya çıkar. Ama bu sürtünmenin kişisel değil, fikir düzeyinde olması lazım.
Ve dinleme. Gerçek dinleme. Cevap vermek için değil, anlamak için dinlemek. Toplantılarda çoğu kişi diğerini dinlerken kendi cevabını hazırlıyor. Bu, doğaçlamada partnerini dinlemeden sahneye çıkmak gibi bir şey, böyleyse sahne çöker.
Fikir Neden Kağıtta Kalır
Toplantıda doğan fikir neden bir hafta sonra unutulmuş oluyor? Cevap çoğu zaman “motivasyon eksikliği” ya da “zaman yetersizliği” olarak sunuluyor. Ama ben farklı bir şey görüyorum.
Fikir kağıtta kalıyor çünkü fikrin bir sonraki adımı tanımlanmamış.
“Güzel fikir, bunu yapalım” denildiğinde herkes farklı bir şey anlıyor. Kim yapacak? Ne zaman başlayacak? Başarılı olduğunu nasıl anlayacağız? Bu sorular cevapsız kaldığında fikir havada kalıyor.
Yaratıcılık yapısızlıkta doğar diye bir mit var. “Kurallar yaratıcılığı öldürür, özgür ol, akışına bırak.” Bu kesinlikle jazz’ı bilmeyen birinin söyleyeceği bir cümle. Jazz müzisyenleri müzik teorisini, armoni kurallarını, ritim yapılarını derinden bilir. Bu yapıyı bildikleri için doğaçlama yapabilirler. Yapı bilmeden doğaçlama, gürültüdür.
İş dünyasında da aynı. Yaratıcı fikirlerin hayata geçmesi için bir yapıya ihtiyaçları var. Kimin sorumlu olduğu, ne zaman başlanacağı, ilk adımın ne olduğu; bunlar yaratıcılığı öldürmüyor, yaratıcılığı koruyor. Zaten korunmayan fikir toplantı odasından çıkamıyor.
Bir Fikir Gerçekte Nasıl Doğar
Büyük fikirler genellikle dramatik bir “aha” anı olarak anlatılır. Ama gerçek hiç öyle değil.
Bir müşterimle 6 haftadır çalışıyorduk. İlk hafta sorunun ne olduğunu net tanımlayamamıştık. İkinci hafta birkaç yanlış yola girdik. Üçüncü hafta bir yol önerdim, müşteri “hayır, tam öyle değil ama…” dedi ve kendi versiyonunu anlattı. Dördüncü hafta o versiyonun bir parçasını alıp başka bir bağlama taşıdık. Beşinci hafta son halini gördüğümüzde ikimiz de “Vay canına!” dedik.
O fikir 6 haftada, onlarca sohbette, itirazda ve revizede doğdu. Ama dışarıdan bakıldığında “parlak bir fikir bulduk” gibi görünüyor. Hayır, bulmadık. İnşa ettik. Tuğla tuğla. Ve her tuğlayı farklı bir el koydu.
Yaratıcılığın en dürüst tanımı bu olabilir; birlikte inşa etme süreci. Yalnız başına duvara bakarak değil, birlikte konuşarak, birbirimize itiraz ederek, revize ederek, bazen tamamen yıkıp yeniden başlayarak.
Seninle mi, Sana Rağmen mi
Her şirketin bir yaratıcılık kapasitesi var. Soru ise, o kapasite şirketle birlikte mi çalışıyor, yoksa şirkete rağmen mi var oluyor?
Bir yapı varsa, güvenli alan varsa, dinleme pratiği varsa; yaratıcılık şirketle birlikte çalışıyor. Fikirler doğuyor, tartışılıyor, revize ediliyor ve hayata geçiyor.
Yapı yoksa ve “ama” refleksi varsa, hiyerarşi fikirleri eziyorsa; yaratıcılık şirkete rağmen var oluyordur. Bireyler kendi başlarına bir şeyler üretiyor ama o üretim şirkete değil, bireye ait kalıyordur. Şirket büyüdükçe yaratıcılık küçülüyordur.
Bir kurucu bana “ekibim yaratıcı değil” demişti. Ekibiyle bir saat geçirdikten sonra şunu gördüm; ekip son derece yaratıcıydı. Ama kurucu her toplantıda ilk ve son sözü söylüyordu. Fikirler onun filtresinden geçmeden hayata geçemiyordu. Ekip artık fikir üretmeyi bırakmıştı; çünkü üretmenin bir anlamı kalmamıştı.
Yaratıcılık sorunu çoğu zaman yetenek sorunu değil, ortam sorunudur.
Kültür Yalnızca Bir Poster Değil
“Bu kültüre nasıl geçeriz?” Bir kurucu bana bu soruyu sorduğunda şunu fark ettim; sorunun kendisi zaten bir ipucunu taşıyor. “Geçeriz”; sanki bir kapıdan öbürüne geçilecek. Ama kültür bir kapı değil, bir pratik. Her gün, her toplantıda, her e-postada yeniden inşa edilen bir pratik.
Yaratıcı bir kültür “yaratıcı olun” diyerek oluşmuyor. Ortamın tasarımıyla oluşuyor. Toplantı nasıl yapılıyor? Fikirlere nasıl tepki veriliyor? Hatalar nasıl karşılanıyor? “Bilmiyorum” demek güvenli mi? İlk kez konuşan kişiye nasıl bakılıyor? Bunların hepsi tasarım kararı. Ve bu kararların toplamı, o şirketin yaratıcılık iklimini belirliyor.
Bir müşteriyle çalışırken ilk baktığım şeylerden biri toplantı dinamikleri oluyor. Kimlerin konuştuğunu, kimlerin sustuğunu, hangi cümlelerin kapı açtığını, hangilerinin kapattığını izliyorum. Çünkü yaratıcılığın en net göstergesi bir toplantıda kaç kişinin kendi cümlesiyle katkı sağladığıdır. Eğer sadece bir ya da iki kişi konuşuyorsa, orada yaratıcılık değil onay mekanizması çalışıyordur.
Bunu değiştirmek büyük bir devrim gerektirmiyor. Bazen küçük bir değişiklik yeterli. Toplantıda “önce fikirler, sonra değerlendirme” kuralını koymak. İlk beş dakikayı “herkes bir cümle söylesin” ile açmak. “Hayır, ama” yerine “evet, ve” pratiği yapmak; başlangıçta yapay hissettiriyor ama birkaç hafta sonra alışkanlığa dönüşüyor. Ve alışkanlık değiştiğinde, kültür değişiyor.
✦
Yaratıcılık bireysel bir yetenek değil, bir grup pratiği. Bireylerin zekası değil, aralarındaki etkileşimin kalitesi belirleyici.
Bu rahatlatıcı bir düşünce. Çünkü “ben yeterince yaratıcı değilim” diye düşünmene gerek yok. Doğru ortamda, doğru insanlarla, doğru yapıyla herkesin içinden yaratıcılık geçer. Mesele o ortamı tasarlamak. Ve tasarım tesadüfle olmaz.
Ekibinle en son ne zaman bir fikri “evet, ve…” diyerek büyüttün?
Tesadüf yerine tasarımla.
